“તારકો કહે છે કે, “તમે બીજાને જે આપશો તે પામશો. આ કુદરતનો અકાચ નિયમ છે. ધરતીને તમે બી આપો છો; તો ધરતી તમને કેટલા બધા ગુણાકારે બી આપે છે ? વૃક્ષને તમે જીવન (પાણી) આપો છો તે તમને પણ કેટલી બધી રીતે જીવન આપે છે ? ૨૩ 7 જ 11998 જો તમે સુખ આપશો તો સુખ પામશો; દુઃખ આપશો તો દુઃખ જ પામશો. મોત આપનારો મોત પામે છે. મરવા પડેલો જો બીજાને જીવન આપશે તો એય જીવન પામી જશે. ભોજન આપશો તો ભોજન પામશો. આરોગ્ય આપશો તો રોગમુક્ત થઈને આરોગ્ય પામશો. 

કર્વે સો વર્ષના થયા તેના કારણમાં તેમણે કહ્યું હતું કે તેમણે તેમની નોકરડીના એકના એક છોકરાને જીવલેણ અકસ્માતમાં જીવન-મરણ વચ્ચે ઝોલાં ખાતાં આંખ મીંચીને મદદ કરી હતી. તે છોકરો બચી ગયો હતો. તેમને તે મા-દીકરાની દુવા મળી તેથી જ તે શતાયુ થયા. ??

ચીનના લગભગ ઘણાખરા રાજાઓ ટૂંકા આયુષ્ય મૃત્યુ પામતા હોવાથી ચીનના એક રાજાએ ભારતીય રાજાઓના દીર્ઘાયુનું કારણ જાણવા માટે એક ‘ડેપ્યુટેશન’ ભારત મોકલ્યું. ભારતના રાજાએ તેઓ પાસેથી બધી વાત જાણી લીધી. તેમને ગેસ્ટ હાઉસમાં ઉતારો આપતાં જણાવ્યું કે, “જ્યારે ગેસ્ટ હાઉસની સામે જ ઊભેલો ત્રણસો વર્ષ જૂનો ઘેઘૂર લીંબડો કરમાઈને ખલાસ થઈ જશે ત્યારે તમારા રાજાની મૂંઝવણને દૂર કરતો જવાબ દેવા માટે હું તમને બોલાવીશ.”

પણ પંદર જ દિવસમાં એ વિરાટ લીમડો કરમાઈને ખતમ થઈ ગયો. ચીની દૂતો ખૂબ આનંદમાં આવીને રાજા પાસે ઉત્તર લેવા દોડી ગયા. રાજાએ કહ્યું; “હજી તમને ઉત્તર નથી જડ્યો ? તમારા ભયંકર નિસાસાઓ સાથે તમે ચોવીસે કલાક એક જ વિચાર કરતા હતા કે ક્યારે આ લીમડો કરમાઈ જાય !” તો પંદર દિવસમાં ત્રણસો વર્ષ જૂનો, ખખડધખ લીંબડો કરમાઈને ખતમ થઈ ગયો ! આમાં જ મારો જવાબ છુપાયેલો છે કે તમારી ચીની પ્રજાને તમારા રાજાઓ ભારે કરવેરા નાંખવા વગેરે દ્વારા ખૂબ ત્રાસ આપે છે તેથી પ્રજાના ઉના ઉના નિસાસાએ તેમનું જીવન ટુંકાઈ જાય છે.અમારા ભારતની પરિસ્થિતિ આનાથી સાવ ઊલટી છે.’’

‘તુલસી ! હાય ગરીબકી. . .’ ઉક્તિ હવે કેટલી બધી યથાર્થ લાગે છે ! 19. આ ઉપ૨થી જ જર્મન વૈજ્ઞાનિક મેકિન્સે કહ્યું છે કે જે એલોપથી દવાઓને બનાવવામાં લાખો વાંદરા, સસલાં, કૂતરાં, સાપ વગેરે પ્રાણીઓ ઉપર જીવલેણ પ્રયોગો કરીને – રિબાવી રિબાવીને મારવામાં આવતાં હોય એ રીતે તૈયાર થયેલી નિસાસા-ભરપૂર દવાઓથી માનવજાતનું અનારોગ્યનું દુઃખ ટળે અને તેને
આરોગ્યનું સુખ મળે એ વાતમાં કશો માલ નથી.
વર્તમાનમાં પરદેશોમાં વિખ્યાત બનેલા મહર્ષિ મહેશ યોગીનું એક રિસર્ચ છે; જેથી તેમણે કહ્યું છે કે, ‘‘ઘરમાં એક જ માણસ જો બેચેન હોયઃ ટેન્શનમાં હોય તેની અસર સોળ માણસો સુધી પહોંચતી હોય છે. અર્થાત્ ઘરના સોળ માણસો
બેચેન બની જતા હોય છે. જો આખા કુટુંબે આનંદિત રહેવું હોય તો એક પણ કુટુંબીજને ઉદ્વિગ્ન રહેવું ન જોઈએ. ઘરના કોઈ પણ માણસે ઘરના કોઈ પણ
માણસને ત્રાવસ આપવો ન જોઈએ.

પરદેશમાં થોડાંક વર્ષો પૂર્વે જેલમાં એક પ્રયોગ થયો હતો…. જેને સાત દિવસની સાદી કેદની સજા હતી તે બાઈને ફાંસીની સજા જણાવવામાં આવી. તે તૂટી પડી. ચીસાચીસ વગેરે કરવા લાગી એ સ્થિતિમાં જ એની પાસે રસોઈ બનાવાઈ. જે ચાર માણસો તે રસોઈ જમ્યા તે બધાને પુષ્કળ ઝાડા-ઊલટી થઈ ગયાં !  

બાઈને ત્રાસ આપ્યો તે તેના અણુ-૫૨માણુથી ભોજન એવું દૂષિત બની ગયું કે તેને જમનારા બધા હેરાન-પરેશાન થઈ ગયા !

હવ વડોદરાના ધનાઢ્ય કુટુંબનો એકનો એક પરણેલો છવ્વીસ વર્ષનો દીકરો, એક બાબાનો બાપ ! પત્ની સાથેના સુખમય સંસારનો સ્વામી મરવા પડ્યો. સાત દિવસ બેભાન રહ્યો. બધા ઉપાયો નિષ્ફળ ગયા. કોઈ સંન્યાસીએ ગરીબોને બાજરા- ગોળનું પુષ્કળ દાન દઈને તેમની દુવા લેવાનો સૂચકો ક૨વાનું જણાવતાં તેનો અમલ થયો. અમલ પછીના ત્રીજા જ દિવસે છોકરાએ આળસ મરડી. સાતમા દિવસે તો હરતો-ફરતો થઈ ગયો. જે માણસ, અબોલ પ્રાણીઓ અને દુ:ખી માણસોની દુવા ખાય છે એને સામાન્યતઃ દવા ખાવાની જરૂર રહેતી નથી. હું તો એવી વાણિયાગીરી કરવાનું સહુને જણાવું છું કે, ‘જો તમારે કોઈ ખેડૂત વગેરે પાસે બે હજાર રૂપિયાનું લેણું નીકળતું હોય અને કોઈ કારણે તે દેવું ભરપાઈ કરી શકે તેમ ન હોય તો તેની સામે કોર્ટે જઈને જપ્તી લાવવાને બદલે તમે એક કામ કરો. તે ખેડૂતને કહો કે “તારું દેવું તમામ માફ કરી દઉં, પણ એના બદલામાં તારે મને ઊંડી આંતરડીમાંથી ભાવભરી દુવા દેવી પડશે કે, મારું આરોગ્ય સુધરી જાઓ.’ મેં હજારો રૂપિયા ખર્ચ્યા પણ મારી તબિયત જરાય સારી રહેતી નથી. તારી દુઆ મને જરૂર સફળતા બક્ષશે.’’

અને…. મને તો ખાતરી છે કે તમે બે હજાર રૂપિયાની માંડવાળ કરીને હજારો રૂપિયાથી પણ પ્રાપ્ત નહિ થયેલું આરોગ્ય પામી જશો. પણ સબૂર ! આ માટે મનથી ‘વાણિયા’ બનવું પડે. આવી બુદ્ધિ વાણિયા સિવાય કોઈ લડાવી શકે નહિ.

જે ચીજ તમારે જોઈએ છે તે તમારે બીજાને જ આપવાની.
તમારે સદાચારની સુવાસ જોઈએ છે પણ ધૂપસળી તમે તમને ન કરતાં ભગવાનને જ કરો છો ને ? તમને પ્રકાશની જરૂર છે છતાં દીવો તો ભગવાનને કરો છો ને ? તમને નિર્મળતાની જરૂર છે પણ દૂધ-પાણીનો પ્રક્ષાલ તો પ્રભુને જ કરો છો ને ?

જો આ બધું તમે તમને જ કરો તો તમને અભિમાન આવી જાય. આમ થતાં બકરું કાઢતાં ઊંટ પેસવાનો ન્યાય પેદા થઈ જાય.

આથી જ કરો બીજાને; પામો તમે. એ જ ન્યાય બરોબર છે. એક જગાએ કહ્યું છે કે આ જગતમાં જેટલા લોકો સાચા અર્થમાં સુખી થયા છે તે બધાએ બીજાના સુખની ઈચ્છા કરી છે. જેમણે બીજાનાં દુઃખમાં નિરાંત અનુભવી છે તે તમામ દુ:ખી જ થાય છે.

ये केचित्सुखिनो लोके ते सर्वेडन्यसुखेच्छया । ये केचिद् दुःखिनो लोके ते सर्वे स्वसुखेच्छया ॥

કરુણાગુણ ખીલવવા માટે કરુણા

The immense compassion of Kripaludev says,” The entire world is filled with extremely terrible suffering. The three worlds inculded. Among them, the sufferings of Nigoda and the seven hells are extremely terrible. The sufferings of the Tiryanch Gati (animal realm)are also cruel. Even the Devgati (heavenly beings) and Manushyagati (human beings)are not spared; their suffering is countless and varied.

The Devs (celestial beings) suffer intensely from the pain of jealousy, dissatisfaction, and separation. Humans suffer from the inevitable pains of disease, poverty, and death.

Betrayal, abortion, gross violence, cruel betrayals, ingratitude, beatings, looting, bloodshed, wars, etc., there are so many sorrows in the human world that humanity fails under their onslaught: it is ruined.
In his third life,the soul of the Arihant Supreme Soul finally becomes extremely sad. seeing such an orphaned, helpless and destroyed world. The inherent compassion within him reaches its peak. He feels that ‘If it is my will, I can save all living beings (even future living beings) from all this suffering.’
Kripaludeva’s compassion was equally pervasive, without any discrimination, to all beings in the world – Hindus, Muslims, Christians, gods, hell, and demons, enemies, friends and Jains.

By contrast:
The compassion of Muslims is limited to Muslims only. They may consider other kafirs (impure).
The compassion of Christians reaches further ,they speak of love for all humanity.
The compassion of Hindu (Vedic) people goes even further. It extends to animals, birds, and plants.
But even to the infinite beings in the earth, water, fire, air and vegetation, only the compassion of the Lord Mahaveer extends. Because people of other philosophies do not believe in the existence of living entities in all these; then where is the talk of showing compassion to them?

Only the Lord jineshwar, is responsible for the welfare of all beings in the universe.
Who can speak for the world ? Mahaveer, Mahaveer, Only Mahaveer.
The thirthankaras teach us to cultivate mutual affection towards all humanity beings.Mutual affection means a sweet,harmonious bond —a result of pure love ,without any inner knots.
Lord says, “All living beings are dear to me.So, if I am dear to you, then you should be affectionate towards those who are dear to your loved ones. Do not commit even the slightest violence against them in the form of killing, binding, etc. When all those living beings are willing to live a life just like you. They want happiness, then how can you give them death or pain?
They go further to say:
If compassion begins to flow toward all living beings, there is no need for other austerities or rituals to attain liberation (moksha).

Compassion is the water flowing in the river (in the heart). It is on it that the plants (of religion) growing on the banks survive. If that water dries up, how long will those plants survive?

Occasions of Compassion
In his 25th life, compassion grew within him, though it was still perishable.
By his 27th life, when he attained omniscience, that compassion had become a nonperishable nature of the soul.
During pregnancy, out of compassion for his mother, he stopped moving. And he took a vow not to take initiation during the lifetime of his parents. Because doing so would have affected the longevity of his two parents and would have brought about the ominous sound of death.

When his mother proposed marriage, he agreed silently out of compassion and destiny.Nandivardhan, who was deeply distressed by the death of his parents.

Out of compassion, he extended the initiation for two years.
When a Brahmin asked for a robe, his heart overflowed with compassion, and he gave it away.
When the Yogi, in frustration, released his Tejoleshya to burn the goshalak, Kripaludeva, moved by compassion, released his sheetleshya toward him off. He saved the goshalak from dying.
The act of sacrifice that sometimes takes place during the Samavasaran is done out of compassion. Kripaludeva gazes upon that sacrifice (a collection of various boiled grains) and creates such a power in it that those beings become free from disease by touching it.

When Sangam, who has failed to defeat Kripaludev, turns towards Devalok, Kripaludev’s eyes fill with tears upon seeing his back. He thought, “How could I, who had the desire to save the entire world,
have been instrumental in drowning this soul! Alas, how miserable that poor soul must be in his endless wanderings!”
Seeing Singh Angar cry bitterly, the compassionate Lord accepted his insistence on taking the medicine. He asked him to bring the medicine from Revati shravika’s house.
“You get what you give”
Lord Mahavir says:
“What you give to others comes back to you. This is the unchangeable law of nature.
You give seeds to the earth—it gives you thousands in return.
You give water to a tree—it gives you shade, fruit, and life.
Give happiness—you get happiness.
Give pain—you will receive pain. you give health— you will be free from disease and become healthy.
Example:
Karve lived to be over 100 years old because he had once helped save the son of a maid who was near to death. Their blessings returned to him with the gift of longevity.
Since almost all the kings of China died in a short life span, a Chinese king sent a ‘deputation’ to India to find out the reason for the longevity of the Indian kings. The Indian king learned everything from them. While giving them lodging in the guest house, he said, “When the three-hundred-year-old Neem tree standing in front of the guest house withers and dies, I will call you to give an answer that will clear up the confusion of your king.”
But within fifteen days, that huge neem tree withered and died. The Chinese envoys were overjoyed and rushed to the king to get an answer. The king said, “Have you not received an answer yet? With your terrible sighs, you were thinking twenty-four hours a day that when will this neem tree wither!” So, within fifteen days, the three-hundred-year-old, mighty neem tree withered and died! My answer lies in this, that your Chinese people are tortured a lot by your kings by imposing heavy taxes, etc., and therefore their lives are shortened by the constant sighs of the people. The situation in our India is completely opposite to this.

It is on this basis that German scientist Mekins has said that the allopathic medicines which are made are fatal to millions of monkeys, rabbits, dogs, snakes etc
There is no truth in the idea that mankind can avoid the suffering of illness and enjoy the happiness of health through medicines prepared in a way that involves such a terrible violence.
There is research by Maharishi Mahesh Yogi, who is currently famous abroad: In which he has said, “If only one person in the house is anxious: in tension, its effect reaches sixteen people. That is, sixteen people in the house become anxious. If the entire family wants to be happy, then not a single family member should be anxious. No person in the house should give trouble to any other person in the house.
The Power of Emotion in Food
In a foreign prison, a woman sentenced to 7 days was told she’d be executed instead. She broke down emotionally. While cooking for others, her intense emotional suffering contaminated the food so badly that all four men who ate it had diarrhea and vomiting.

The food became so contaminated with every atom of the woman’s torture that everyone who ate it was disturbed and troubled!

The married son of twenty-six-year-old from a wealthy family in Vadodara, the father of a Boy! The lord of a happy world with his wife had to die. He remained unconscious for seven days. All the remedies failed. When a certain ascetic told the poor to give a lot of bajra and jaggery and pretend to take their prayers, it was implemented. On the third day after the implementation, the boy had some basic movement. On the seventh day, he started moving around. A person who takes the prayers of speechless animals and suffering people usually does not need to take medicine. I tell everyone to do business like this, “If you have a debt of two thousand rupees from a farmer etc. and for some reason, he is unable to repay the debt, then instead of going to court and getting the debt confiscated, do one thing. Tell that farmer, “I will forgive all your debt, but in return you will have to pray to me from the depths of your heart that my health will improve.” I have spent thousands of rupees, but my health is not good at all. Your prayers will grant me success.”
And…. I am sure that by investing two thousand rupees you will get health that even thousands of rupees cannot give but have patience! For this you have to become a ‘Vaniya’ in your mind. No one can imply such intelligence except a merchant.

You should give others what you want.

You want the fragrance of righteousness, but you burn incense to God, not to yourself. You need light, but you need to light up the diva to God. You need purity, but you offer milk and water to God.
If you do all this to yourself, you will feel proud. “ASK FOR A CAMEL WHEN YOU EXPECT TO GET A GOAT.”
Do to others, and you will receive. That is true law of nature.
It has been said somewhere that all the people who have been truly happy in this world have desired the happiness of others. Those who have found joy in the sorrow of others are the ones who become unhappy. 

ये केचसुखनो लोके ते सेव यसुखेेा। ये केचद खनेा लोके ते सुव वसुखे येा।

कृपालुदेव की अपार करुणा कहती है, “यह सम्पूर्ण जगत अत्यन्त भयंकर दुःखों से भरा हुआ है। सम्पूर्ण जगत्: तीनों लोक। इनमें निगोदों अर्थात् सात नरकों के दुःख अत्यन्त भयंकर हैं। तिर्यंच गति के दुःख भी अत्यन्त क्रूर हैं। देवगति और मनुष्यगति के ये दुःख भी असंख्य हैं।“

देव लोग ईर्ष्या, असंतोष और वियोग की पीड़ा से बुरी तरह पीड़ित हैं। मानव जाति रोग, गरीबी और मृत्यु की अपरिहार्य पीड़ा से पीड़ित है।

विश्वासघात, गर्भपात, घोर हिंसा, क्रूर विश्वासघात, कृतघ्नता, मारपीट, लूटपाट, रक्तपात, युद्ध आदि, मानव जगत में इतने दुःख हैं कि मानवता इनके आक्रमण के अधीन हो जाती है: वह बर्बाद हो जाती है।

अरिहंत परमात्मा की आत्मा अंततः तीसरे जन्म में इस अनाथ, असहाय और नष्ट संसार को देखकर अत्यंत दुःखी हो जाती है। उसके भीतर निहित करुणा अपने चरम पर पहुँच जाती है। उसे लगता है कि ‘यदि मेरी इच्छा हो, तो मैं सभी जीवों (यहाँ तक कि भविष्य के जीवों) को भी इस दुःख से बचा सकता हूँ।‘

कृपालुदेव की करुणा बिना किसी भेदभाव के, विश्व के सभी प्राणियों – हिन्दू, मुस्लिम, ईसाई, देवता, नरक, दानव, शत्रु, मित्र, जैन – के प्रति समान रूप से व्यापक थी।

मुसलमानों की रहमत सिर्फ़ मुसलमानों तक ही सीमित है। बाकी सबको वे नापाक (काफ़र) कहते हैं।

ईसाइयों की करुणा इससे भी आगे जाती है। वे मानवता से प्रेम करने की बात करते हैं।

हिंदू (वैदिक) लोगों की करुणा इससे भी आगे तक जाती है। यह पशुओं, पक्षियों और पौधों तक फैली हुई है।

परन्तु पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और वनस्पति में व्याप्त अनंत प्राणियों पर भी भगवान महावीर की करुणा ही है। क्योंकि अन्य दर्शनों वाले इन सबमें जीवों के अस्तित्व को ही नहीं मानते, तो फिर उन पर करुणा करने की बात ही कहाँ है? 

सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड के प्राणियों के कल्याण के लिए एकमात्र भगवान जिनेश्वर ही उत्तरदायी हैं।

दुनिया की तरफ से कौन बोलेगा? महावीर, महावीर, केवल महावीर।

भगवान जिनेश्वर सभी प्राणियों के प्रति परस्पर स्नेह की भावना विकसित करने की बात करते हैं। परस्पर स्नेह का अर्थ है एक मधुर परिणाम: स्नेह का ऐसा परिणाम जिसमें कोई गांठ न हो।

गाँठ में कोई मधुरता नहीं है। मानो भगवान कह रहे हों, “सभी जीव मुझे प्रिय हैं। अतः यदि मैं तुम्हें प्रिय हूँ, तो तुम्हें भी अपने प्रियजनों के प्रति स्नेह रखना चाहिए। उनके प्रति किंचितमात्र भी हिंसा, जैसे मारना, बाँधना आदि न करो। जब वे सभी जीव तुम्हारे समान जीवन जीने को तत्पर हैं। वे सुख चाहते हैं, तो तुम उन्हें मृत्यु या दुःख कैसे दे सकते हो?”

आगे जाकर वे कहते हैं कि यदि सभी जीवों के प्रति दया का भाव प्रवाहित होने लगे तो मोक्ष प्राप्ति के लिए अन्य कोई दान, तप आदि करने की आवश्यकता नहीं रहती।

करुणा नदी (हृदय) में बहता जल है। उसी पर किनारे पर उगने वाले (धर्म के) पौधे जीवित रहते हैं। यदि वह जल सूख जाए, तो वे पौधे कितने समय तक जीवित रहेंगे?

करुणा के अवसर

पच्चीसवें जन्म में, जो करुणा क्रमशः तीव्रतर होती गई, वह नाशवान प्रकृति के रूप में थी। सत्ताईसवें जन्म में, जब कृपालुदेव अपनी पराकाष्ठा पर पहुँचे और सर्वज्ञ भगवान बन गए, तब वे करुणामयी भावनाएँ (मैत्री आदि) नाशवान प्रकृति के रूप में लुप्त हो गईं और अविनाशी प्रकृति के रूप में आत्मा में स्थित हो गईं।

गर्भावस्था के दौरान, अपनी माँ के प्रति करुणावश, उन्होंने हिलना–डुलना बंद कर दिया। और उन्होंने अपने माता–पिता के जीवनकाल में दीक्षा न लेने का संकल्प लिया। क्योंकि ऐसा करने से उनके माता–पिता की दीर्घायु पर असर पड़ता और मृत्यु का अशुभ संकेत मिलता।

जब उसकी माँ ने विवाह का प्रस्ताव रखा, तो उसने दयावश (और अपनी नियति के ज्ञान से) चुपचाप सहमति दे दी। नंदीवर्धन अपने माता–पिता की मृत्यु से अत्यंत व्यथित था।

दयावश उन्होंने दीक्षा को दो वर्ष के लिए बढ़ा दिया।

दीक्षा के बाद ब्राह्मण ने एक वस्त्र माँगा। उसके हृदय में इतनी करुणा उमड़ी कि उसे वस्त्र दे दिया गया।

जब योगी ने हताश होकर गोशालक को जलाने के लिए अपनी तेजोलेश्या छोड़ी, तो कृपालुदेव ने करुणा से द्रवित होकर अपनी शीतलेश्या उस पर छोड़ दी। उन्होंने गोशालक को मरने से बचा लिया।

समवसरण के दौरान कभी–कभी जो यज्ञ होता है, वह करुणावश किया जाता है। कृपालुदेव उस यज्ञ (विभिन्न प्रकार के उबले हुए अन्नों का संग्रह) को देखते हैं और उसमें ऐसी शक्ति उत्पन्न करते हैं कि वे प्राणी उसे छूकर रोगमुक्त हो जाते हैं।

कृपालुदेव को पराजित करने में असफल संगम जब देवलोक की ओर मुड़ता है, तो उसकी पीठ देखकर कृपालुदेव की आँखें भर आती हैं। वे सोचते हैं, “मैं, जो सम्पूर्ण जगत का उद्धार करने की इच्छा रखता था, इस आत्मा को डुबाने में कैसे सहायक हो सकता हूँ! हाय, यह बेचारा अपनी अनंत यात्रा में कितना दुःखी होगा!”

सिंह अंगार को फूट–फूट कर रोते देख, दयालु भगवान ने उसकी दवा लेने की जिद स्वीकार कर ली और उसे रेवती श्राविका के घर से दवा लाने को कहा।

आप जो बोएंगे वही पाएंगे

भगवान महावीर कहते हैं, “आप जो दूसरों को देते हैं, वही आपको वापस मिलता है। यह प्रकृति का अटल नियम है। आप धरती को बीज देते हैं: धरती आपको कितनी बार बीज देती है, पेड़ को कितनी बार पानी देती है, आपको कितनी बार जीवन देती है?

अगर आप खुशी देंगे, तो आपको खुशी मिलेगी, अगर आप दर्द देंगे, तो आपको दर्द मिलेगा। जो मृत्यु देता है, वह मरता है। अगर कोई मरता हुआ व्यक्ति किसी दूसरे को जीवन देता है, तो उसे भी जीवन मिलेगा। अगर आप भोजन देंगे, तो आपको भोजन मिलेगा। अगर आप स्वास्थ्य देंगे, तो आप रोग मुक्त और स्वस्थ हो जाएँगे।

कर्वे के सौ साल का होने का कारण यह था कि उन्होंने अपनी एक दासी के बेटे की मदद की थी, जो ज़िंदगी और मौत के बीच झूल रहा था। वह लड़का बच गया। उसे उस माँ और बेटे का आशीर्वाद मिला, इसीलिए वह शतायु हो गया।

चूँकि चीन के लगभग सभी राजा अल्पायु में ही मर जाते थे, इसलिए एक चीनी राजा ने भारतीय राजाओं की दीर्घायु का कारण जानने के लिए एक प्रतिनिधिमंडल भारत भेजा। भारतीय राजा ने उनसे सब कुछ जाना। उन्हें अतिथिगृह में ठहराते हुए उसने कहा, “जब अतिथिगृह के सामने खड़ा तीन सौ साल पुराना नीम का पेड़ सूखकर सूख जाएगा, तब मैं तुम्हें बुलाकर ऐसा उत्तर दूँगा जिससे तुम्हारे राजा का भ्रम दूर हो जाएगा।”

लेकिन पंद्रह दिन के अंदर ही वह विशाल नीम का पेड़ सूखकर मर गया। चीनी दूत बहुत खुश हुए और जवाब पाने के लिए राजा के पास दौड़े। राजा ने कहा, “क्या तुम्हें अभी तक जवाब नहीं मिला? अपनी भयानक आहों के साथ तुम चौबीसों घंटे यही सोचते रहते थे कि यह नीम का पेड़ कब सूखेगा!” इस तरह पंद्रह दिन के अंदर ही तीन सौ साल पुराना वह विशाल नीम का पेड़ सूखकर मर गया! मेरा जवाब इसमें है कि तुम्हारे राजा भारी कर आदि लगाकर तुम्हारी चीनी जनता को बहुत सताते हैं, और इसलिए लोगों की लगातार आहों से उनकी आयु कम होती जाती है। हमारे भारत में स्थिति इसके बिल्कुल विपरीत है।

इसी आधार पर जर्मन वैज्ञानिक मेकिंस ने कहा है कि जो एलोपैथिक दवाइयां बनाई जाती हैं, वे लाखों बंदरों, खरगोशों, कुत्तों, सांपों आदि के लिए घातक हैं।

इस विचार में कोई सच्चाई नहीं है कि मानव जाति बीमारी की पीड़ा से बच सकती है और ऐसी दवाओं के माध्यम से स्वास्थ्य का आनंद ले सकती है जो इतनी भयानक हिंसा से तैयार की गई हैं।

महर्षि महेश योगी का एक शोध है, जो इस समय विदेशों में प्रसिद्ध है। जिसमें उन्होंने कहा है, “अगर घर में केवल एक व्यक्ति भी चिंताग्रस्त है, तो उसका असर सोलह लोगों तक पहुँचता है। यानी घर के सोलह लोग चिंताग्रस्त हो जाते हैं। अगर पूरा परिवार सुखी रहना चाहता है, तो परिवार के किसी भी सदस्य को चिंताग्रस्त नहीं होना चाहिए। घर के किसी भी व्यक्ति को घर के किसी अन्य व्यक्ति को कष्ट नहीं देना चाहिए।”

कुछ साल पहले, विदेश की एक जेल में एक प्रयोग किया गया था… एक महिला को सात दिन की साधारण कारावास की सज़ा सुनाई गई थी, और उसे बताया गया कि उसे फाँसी दी जाएगी। वह रो पड़ी। वह चीखने-चिल्लाने लगी। उसी हालत में उसे दूसरों के लिए खाना बनाने को कहा गया। उस खाने को खाने वाले चारों पुरुषों को ज़ोरदार दस्त और उल्टियाँ होने लगीं!

भोजन उस महिला के अत्याचार के कण-कण से इतना दूषित हो गया कि उसे खाने वाला हर व्यक्ति परेशान और व्यथित हो गया!

वडोदरा के एक धनी परिवार के छब्बीस वर्षीय इकलौते विवाहित पुत्र, बालक के पिता! अपनी पत्नी सहित सुखी संसार के स्वामी को मरना पड़ा। वह सात दिनों तक अचेत रहे। सारे उपाय विफल रहे। जब एक तपस्वी ने गरीबों को ढेर सारा बाजरा और गुड़ देकर उनकी दुआ लेने का नाटक करने को कहा, तो वह उपाय कारगर हुआ। उपाय करने के तीसरे दिन बालक में कुछ सामान्य हरकत हुई। सातवें दिन वह चलने-फिरने लगा। जो व्यक्ति बेजुबान जानवरों और पीड़ित लोगों की दुआ लेता है, उसे आमतौर पर दवा लेने की ज़रूरत नहीं पड़ती। मैं सभी को इसी प्रकार व्यापार करने के लिए कहता हूँ, “यदि आपके ऊपर किसी किसान आदि का दस हजार रुपये का कर्ज है और किसी कारणवश वह कर्ज नहीं चुका पा रहा है, तो कोर्ट में जाकर कर्ज जब्त करवाने के बजाय एक काम करो। उस किसान से कहो, “मैं तुम्हारा सारा कर्ज माफ कर दूँगा, लेकिन बदले में तुम्हें दिल की गहराइयों से मुझसे प्रार्थना करनी होगी कि मेरा स्वास्थ्य ठीक हो जाए।” मैंने हजारों रुपये खर्च कर दिए हैं, लेकिन मेरा स्वास्थ्य बिल्कुल भी ठीक नहीं है। आपकी प्रार्थनाएँ मुझे सफलता प्रदान करेंगी।”

और… मुझे यकीन है कि दो हज़ार रुपये लगाकर तुम्हें वो सेहत मिलेगी जो हज़ार रुपये भी नहीं दे सकते, बस धैर्य रखना होगा! इसके लिए तुम्हें मन ही मन ‘वानिया’ बनना होगा। ऐसी बुद्धि किसी व्यापारी के अलावा और किसी में नहीं हो सकती।

आपको दूसरों को वह देना चाहिए जो आप चाहते हैं।

तुम्हें धार्मिकता की सुगंध चाहिए, लेकिन तुम अपने लिए नहीं, बल्कि ईश्वर के लिए धूप जलाते हो। तुम्हें प्रकाश चाहिए, लेकिन तुम ईश्वर के लिए दीपक जलाते हो। तुम्हें पवित्रता चाहिए, लेकिन तुम ईश्वर को दूध और जल चढ़ाते हो।

अगर आप ये सब अपने आप से करेंगे, तो आपको गर्व महसूस होगा। “जब आपको बकरी मिलने की उम्मीद हो, तो ऊँट माँगिए।”

दूसरों के साथ वैसा ही व्यवहार करो, जैसा तुम्हें मिलेगा। यही प्रकृति के प्रति सच्चा प्रेम है।

कहीं कहा गया है कि इस दुनिया में जितने भी लोग सचमुच सुखी हुए हैं, उन्होंने दूसरों के सुख की कामना की है। जो लोग दूसरों के दुःख में सुख खोजते हैं, वे ही दुखी होते हैं।

ये केचित्सुखिनो लोके ते सेर्वद्दन्यसुखेच्छ्या।

ये केचिद दुखिना लोके ते सुर्वे स्वसुखेच्छया।